NSANLIĞIN VE AKLISELİMİN KAYBOLUŞU: TOPLUMSAL ÇÖZÜLME NEREYE GİDİYOR?

Toplum olarak ciddi bir sorgulamanın eşiğindeyiz. Sokak ortasında işlenen cinayetler, aile içi şiddet, bıçaklı kavgalar, mafya kültürünün özendirici bir modele dönüşmesi, küfür ve hakaretin gündelik hayatın sıradan unsurları hâline gelmesi... Bütün bunlar birbirinden bağımsız münferit olaylar olarak değerlendirilebilir mi?

Bence hayır!

Karşı karşıya olduğumuz tablo, daha derin bir toplumsal çözülmenin belirtileridir. Çünkü mesele yalnızca suç işleyen insanların çoğalması değil, suçu besleyen toplumsal iklimin giderek güçlenmesidir.

Bugün sormamız gereken temel soru şudur: İnsanlığımızı mı kaybediyoruz, yoksa aklıselimimizi mi kaybediyoruz?

Bir insanın başka bir insanın hayatına öfkeyle son verebilmesi, anlaşmazlıkların konuşarak değil silahla çözülmeye çalışılması, güçlünün haklı kabul edilmesi ve şiddetin kimi çevrelerde itibar unsuru olarak görülmesi, üzerinde ciddiyetle düşünmemiz gereken toplumsal göstergelerdir.

Fransız sosyolog Emile Durkheim'ın "anomi" kavramı bu noktada önemli bir açıklama sunmaktadır. Anomi, toplumda ortak değerlerin ve ahlaki normların düzenleyici gücünü kaybetmesidir. İnsanların davranışlarını belirleyen ortak ölçüler zayıfladığında bireysel çıkarlar, öfke ve güç tutkusu toplumsal ilişkilerin önüne geçmeye başlar.

Bugün yaşadığımız sorunların önemli bir boyutu da budur.

Güç, haklılığın ölçüsü hâline geliyorsa; mafya kültürü hayranlık uyandırıyorsa; hakaret, tehdit ve aşağılama sıradanlaşıyorsa; adalete güven zedeleniyor ve cezasızlık algısı yayılıyorsa burada yalnızca güvenlik sorunundan değil, ciddi bir değer erozyonundan söz etmeliyiz.

Daha da tehlikelisi, toplumun bu olaylara alışmaya başlamasıdır. Dün karşısında şaşkınlık yaşadığımız bir cinayet haberi, bugün birkaç dakikalık bir gündem maddesine dönüşebiliyor. İnsan hayatının değeri, haber akışının sıradanlığı içerisinde kaybolabiliyor.

İşte toplumsal cinnet dediğimiz olgunun en tehlikeli boyutu budur: Vicdanın duyarsızlaşması!

İslam sosyolojisi perspektifinden baktığımızda ise mesele yalnızca bireysel davranışların bozulması değildir. Aynı zamanda tevhid, adalet ve ahlak ekseninde şekillenmesi gereken toplumsal hayatın bu değerlerden uzaklaşmasıdır.

Kur'an-ı Kerim, insan hayatının dokunulmazlığını son derece güçlü bir ifadeyle ortaya koyar:

"Kim bir canı kurtarırsa bütün insanları kurtarmış gibi olur." (Mâide, 32)

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Müslümanı, insanların elinden ve dilinden emin olduğu kimse olarak tanımlaması da son derece anlamlıdır. Demek ki İslam'ın inşa etmek istediği toplumda insan yalnızca öldürülmekten değil; incitilmekten, aşağılanmaktan, tehdit edilmekten ve haksızlığa uğramaktan da korunmalıdır.

Peki, bugün bu anlayışı toplumsal hayatımızda ne kadar yaşatabiliyoruz?

Ailede merhametin, okulda ahlaki eğitimin, sokakta saygının, kurumlarda adaletin zayıfladığı bir ortamda yalnızca güvenlik tedbirlerini artırarak toplumsal huzuru sağlamak mümkün değildir.

Çünkü eğitim yalnızca diploma kazandırmak, meslek sahibi yapmak ve sınav başarısı elde etmek değildir. Eğitim, insanın zihnini olduğu kadar vicdanını da inşa etmelidir. Bilgi sahibi olmakla ahlak sahibi olmak aynı şey değildir. İnsan çok şey öğrenebilir ama adaleti gözetmeyebilir; makam sahibi olabilir ama merhametini kaybedebilir.

Bu nedenle toplumsal iyileşmenin yolu öncelikle aileyi yeniden ahlaki şahsiyetin inşa edildiği merkez hâline getirmekten, eğitimi vicdan ve merhametle bütünleştirmekten, gençleri şiddet kültürünün etkisinden uzaklaştırmaktan ve hukukun üstünlüğünü herkes için eşit biçimde tesis etmekten geçmektedir.

Burada sivil toplum kuruluşlarına, akademisyenlere, sosyologlara, eğitimcilere ve din görevlilerine de önemli sorumluluklar düşmektedir. Toplumun sorunlarını yalnızca konuşmak değil, araştırmak, çözüm üretmek ve sahada karşılık bulacak projeler geliştirmek zorundayız.

Çünkü toplumsal ıslah, yalnızca kötülüğü eleştirmekle değil, iyiliği örgütlemekle mümkündür.

Bugün ihtiyacımız olan şey, insanı yeniden merkeze alan bir medeniyet anlayışıdır. Adaletin güç karşısında ezilmediği, merhametin zayıflık sayılmadığı, bilginin ahlakla bütünleştiği, insanların birbirine güven duyduğu bir toplumsal hayat inşa etmek zorundayız.

Aksi hâlde cinayetleri konuşmaya, şiddeti kınamaya ve toplumsal bozulmadan şikâyet etmeye devam ederiz; ancak bu olayları besleyen sebepleri ortadan kaldıramayız.

Unutmayalım:

Bir toplumun en büyük felaketi, insanların birbirini öldürmesi kadar, birbirinin acısını hissetme yeteneğini de kaybetmesidir.

Tolstoy'a atfedilen bir sözde şöyle der:

“Kendi acını duyuyorsan canlısın; başkasının acısını duyuyorsan insansın.”

İnsanlığın kaybolduğu yerde aklıselim, aklıselimin kaybolduğu yerde adalet, adaletin kaybolduğu yerde ise toplumsal huzur ayakta kalamaz.

Şiddete karşı hayatı, çürümeye karşı ahlakı, duyarsızlığa karşı vicdanı ve toplumsal cinnete karşı aklıselimi yeniden inşa etmek zorundayız.

Çünkü mesele yalnızca toplumu kurtarmak değil, insan kalabilmektir.

Selam ve dua ile...

Engin GÜLTEKİN
Eğitimci-Yazar-Sosyolog