MEDENİYETİN İNŞASI: DEĞERLERDEN EYLEME, SÖZDEN SORUMLULUĞA

İslam medeniyetinin düşünce dünyasında adalet, merhamet, emanet, kardeşlik ve insanın sorumluluğu önemli bir yere sahiptir.

Bu değerler, yalnızca güzel sözler olarak tekrarlanmak için değil, hayatın içinde karşılık bulmaları için vardır.

Kardeşlik, yalnızca aynı inancı paylaşan insanların birbirlerine yakınlık duyması değildir. Kardeşlik, aynı zamanda birbirinin yükünü fark etmek, ihtiyaç duyulduğunda dayanışmak ve ortak sorumlulukların gereğini yerine getirmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur:

“Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah’a karşı gelmekten sakının ki size merhamet edilsin.” (Hucurât, 49/10)

Adalet, yalnızca başkasından beklenen bir davranış değildir. İnsan, kendi kararlarında ve ilişkilerinde de adaleti gözetmek zorundadır. Kendisine adil davranılmasını isteyen insan, başkalarına karşı da adaletten ayrılmamalıdır. Yüce Allah bu konuda şöyle buyurur:

“Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınızın aleyhine de olsa Allah için şahitlik ederek adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun.” (Nisâ, 4/135)

İlim, yalnızca bilgi biriktirmek değildir. Bilginin hakikat arayışına, doğru değerlendirmeye ve insanlığa faydaya dönüşmesi de gerekir. Çünkü Kur’an, bilenlerle bilmeyenlerin bir olamayacağını bildirir:

“De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” (Zümer, 39/9)

Merhamet, yalnızca duygusal bir yakınlık değildir. İnsanın acıyı fark etmesi ve imkânları ölçüsünde o acıyı azaltmak için harekete geçmesidir. Yüce Allah, Peygamber Efendimizin şahsında merhametin önemini şöyle ifade eder:

“Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiyâ, 21/107)

Bugün Müslüman toplumların karşı karşıya olduğu meselelerden biri de bu değerleri sözden eyleme dönüştürememesidir.

Farklı coğrafyalarda yaşayan Müslümanların ortak meseleler üzerinde konuşması, birbirlerinin tecrübelerinden yararlanması, bilgi üretmesi ve imkânlarını dayanışma içinde değerlendirmesi önemlidir. Ancak bu dayanışmanın kalıcı olabilmesi için yalnızca ortak duygulara değil; sağlam kurumlara, istişareye, liyakate, güvene ve ortak hedeflere de ihtiyaç vardır.

Duygular insanları bir araya getirebilir; fakat ortak hedefleri gerçekleştirmek için düşünceye, yönteme ve sorumluluğa ihtiyaç duyulur. Medeniyetler yalnızca duygularla değil; akıl, ilim ve irfanla inşa edilir.

İşte burada usul ve erkân karşımıza çıkar.

İyi niyetin doğru yöntemle buluşamadığı yerde çabalar sonuçsuz kalır. Büyük idealler, sağlam bir çalışma ahlakıyla desteklenmelidir. Aksi hâlde bütün bu çabalar temenniden öteye geçemez.

Kardeşlik söylemi, karşılıklı güven ve sorumlulukla beslenmediğinde zayıflar ve zamanla yok olur.

Dolayısıyla yapılması gereken, yalnızca yaşanan acılara üzülmek değildir. Bu acıları tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile azaltabilecek eğitim, dayanışma, araştırma, insani yardım ve toplumsal gelişim çalışmaları yapmaktır.

Bir gencin eğitimine katkıda bulunmak, bir ailenin sorunlarının çözümüne destek olmak, bir ihtiyaç sahibine imkân sağlamak, doğru bilgiyi yaymak ve insanlar arasında güven ilişkileri kurmak, büyük medeniyet hedeflerinin küçük ama somut adımlarıdır.

Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu sorumluluğun temelini ortaya koymaktadır:

“İyilik ve takva hususunda yardımlaşın, günah ve haksızlık hususunda yardımlaşmayın.” (Mâide, 5/2)

O hâlde bu uğurda atılacak her adım önemlidir, değerlidir.

Medeniyet, yalnızca geçmişte meydana getirilmiş büyük eserlerin hatırası değildir. Medeniyet; bugün hangi insanı nasıl yetiştirdiğimizde, hangi sorunu çözdüğümüzde veya çözmeye çalıştığımızda ve geleceğe nasıl bir dünya bırakmak istediğimizde de kendini gösterir.

Çünkü gerçek medeniyet, geçmişin ihtişamıyla övünmekten ziyade, o medeniyetin değerlerini bugünün insanına ve yarının nesillerine taşıyabilmektir.

Selam ve dua ile...

Engin GÜLTEKİN
Eğitimci-Yazar-Sosyolog