Yazı Detayı
25 Mart 2020 - Çarşamba 17:34 Bu yazı 531 kez okundu
 
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 
Keklik bizden uzaklaştı/Yolumuz sarpa dolaştı… Şu sıralar bu hüseynî türkü dilimden düşmüyor. Hüseynî makamların en yanığı…

Birkaç örnek: Çıkayım gideyim Urumeline, Ezelden âşinanım ben, Geçti sevdalarla ömrüm, Hicran oku sînem deler, Sînemde bir tutuşmuş yanmış ocağ olaydı, Tutam yâr elinden…

Bugünlerde “önlem”siz cümle kurulmuyor. “Önlem” ne ki? Alınır mı, satılır mı? Görülür mü, yapılır mı? Tutulur mı, atılır mı? 
Hep birden “alınır” diyeceksiniz. 

Yalın olarak bir mâna taşımıyor olmalı ki, önlem “almak” fiiliyle birlikte kullanılıyor. “Almak” denilince önce alışveriş hatıra geliyor. Önlem kaça alınır? Elbette “almak” fiilinin birçok mânası var. Mesela, abdest alınır, hava alınır, ölçü alınır, rövanş alınır, soğuk alınır…vs. Önlem kelimesi ile sıfat yapılır mı? Mesela “önlemli”, “önlemlilik” denilir mi? Veya “önlemsiz, önlemsizlik” olur mu? 

Yüzlerce yıl kullanılmış bir kelimeye karşılık uydurulmuş bir kelime yerine konulmak istenilenin anlam alanına tam olarak yerleştiril(ebil)ir mi? 
Daha kısası: Önlem “tedbir” olabilir mi? 

Diyelim ki oldu. “Tedbirli” kelimesinin yerine “önlemli” kelimesini kullanabilir miyiz? Ya “tedbirlilik” yerine “önlemlilik” diyebilir miyiz? Çocuğumuza “tedbirli ol” diyebiliriz de “önlemli ol” diyebilir miyiz? 

Aynı şeyi tedbirsiz ve tedbirsizlik için yapabilir miyiz? 

Demek ki, tedbirli oluruz, fakat önlemli olamayız! Tedbirli olmak iyi bir şeydir. Tedbirsizlik de aksine. 
Sağlık bakanlığı, koronavirüs salgını için önlem mi aldı, tedbir mi aldı? Tedbir almışsa, tedbirli olurdu. Tedbir alan tedbirlilik etmiş olur. 
Sağlık Bakanlığı “önlem almasa” idi, ona “önlemsiz” diyebilir miydik, sağlık bakanını “önlemsizlik”le suçlayabilir miydik? 
Sağlık Bakanlığı’nın, bakanının tedbirli olduğundan şüphe yok. Tedbirli bir bakanımız var. Eskiden “müdebbir” denilirdi (aynı kökten). (Müdebbir: Tedbirli, her şeyi önceden düşünen. Müdebbir vezirlerinin, âlim kazaskerlerinin, kahraman beylerbeylerinin tekrar saçak öpüp çıkışlarını görmedi bile-Ömer Seyfeddin)
Bir de şu var: Bakan “önlem” aldığı hâlde “tedbir” almamış olabilir mi?
Şimde gelelim, “önlem”in şeceresine…

Lügatimiz 1934’ten önce böyle bir kelime tanımıyor. İlk defa Türkçeden Osmanlıcaya Cep Kılavuzu’nda tedbir kelimesinin karşısına “önlem” yazılıyor. Bu aceleye gelmiş bir uydurma olmalı ki, aynı Dil Kurumu, 1945’te yayınlanan sözlüğünde “önlem”e yer vermiyor. Yani, 1945’te Türkçe Sözlük önlemsiz! Tedbir kelimesine yeni karşılıklar uyduruluyor Sözlük’te: Ölçem, evirgenlik.

Gerçekten önlem tedbirin yerini tutacak bir kelime değil. Ne demek “tedbir”? 

Örnekleriyle açıklayalım:

1.İdare etme, çekip çevirme. Bu tedbirlerin bir de memleketin iç hayatına ait kısmı vardır-Tanpınar 2. Bir işin sonunu hesaplama. Tedbiri gör ki ermedi kimse hayâline-Bâkî 3. Bir işin yürütülmesi ile ilgili zorlukların çâresini önceden düşünme. Fena mülküne çok azm etme ey dil çekme zahmet kim/Bu tedbir ile def’i derd-i hicrân eylemek olmaz-Fuzulî

Önlem, bu anlamların üçüncüsünü, o da “belki”, karşılayabilir. Dikkat edilirse, tedbir kök olarak da “işin arkasını düşünme” demek (dubur/dabbara). Önlem ise, önceden engel olma anlamına gelebilir. (Tedbire karşılık bu durumda “ardlam” uygun düşer desek, biraz mizaha kaçmış oluruz!)
Ölçem nedir peki? 1945 sözlüğüne göre, “bir işi sağlamak için tutulan ölçülü yol”. Dikkat edilirse, pek makbul bir tarif değil. Aynı sözlükte evirgen var, evirgenlik yok her ne hikmetse. “Evirgen”, “işini bilen, ölçülü ve hesaplı iş gören, tedbirli” olarak karşılanıyor. Bu durumda “evirgenlik”in tedbirlilik olması gerekmez mi? 
Kurum böyle buyurmamış, hikmetinden sual olunmaz! 

Velhasıl, önlem tedbir değil, anlam daralmasını temsil eden fukara bir kelime. 
Bakındı hele: Bir banka müşterilerini bilgilendiriyor “Bizim İçin Değerlisiniz-Koronavirüs Kapsamında Alınan Aksiyonlar.” Bunlar ne alıyor yahu? 
Biz tedbiri çok severiz, lâkin takdirin de hakkını teslim ederiz. Son söz: Alın önleminizi, verin tedbirimizi!
Velhâsıl, Hüseynîye devam: Ağlarım ben kekliğime/Seherde öten diline… 

24.03.2020 Karar

 
Etiketler: “Önlem”i, alalım, mı,, satalım, mı?,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
14 Kasım 2020
Bir kitapla karşılaşmak
331 Okunma.
03 Kasım 2020
Türkçe şiirle kurtulacak!
341 Okunma.
26 Ekim 2020
Büyük putun cilâsı dökülüyor!
246 Okunma.
20 Ekim 2020
Azerbaycan neden yalnız?
291 Okunma.
01 Ekim 2020
“Türkler müslüman değildir” diyen kâfirlerin buyruğuna girmiştir!
218 Okunma.
29 Eylül 2020
Yunanistan, Ermenistan ve İsrail üçgeni
266 Okunma.
31 Ağustos 2020
“Bülbül”ün öztürkçesi ne?
263 Okunma.
11 Ağustos 2020
İstanbul yüzleşmesi!
294 Okunma.
02 Ağustos 2020
Yunanistan’daki papaz, Ayasofya ile papaz olanlara tarih öğretiyor!
378 Okunma.
20 Temmuz 2020
Ayasofya ve Halife Ömer
313 Okunma.
13 Temmuz 2020
Ayasofya ve müslüman vakarı
379 Okunma.
23 Haziran 2020
Dil toprağını kaybediyoruz!
448 Okunma.
20 Haziran 2020
Osmanlı Devleti’ni kim kurdu?
334 Okunma.
13 Haziran 2020
Ayasofya: Bir hükümranlık sınaması!
319 Okunma.
04 Haziran 2020
Yeni tanrımız: Hijyen!
340 Okunma.
16 Mayıs 2020
Türkçeyi gürültüye getirme bayramları!
483 Okunma.
21 Nisan 2020
Köyleri Ayarlama Enstitüsü!
639 Okunma.
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
475 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
595 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
826 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
449 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
479 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
842 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
476 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
417 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
544 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
411 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
529 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
485 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
580 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
541 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
537 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
543 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
462 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
663 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
532 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
412 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
504 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
718 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
574 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
498 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
702 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
728 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
550 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
590 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
631 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
482 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
611 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
740 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
628 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
550 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
816 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
682 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
546 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
640 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
677 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
650 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
510 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
707 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
579 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
822 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
703 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
1107 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
734 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
787 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
821 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
838 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
621 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
870 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
775 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
774 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
802 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
1069 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
945 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
819 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
915 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
991 Okunma.
22 Ocak 2019
Uygarlar ve Uygurlar!
978 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
1052 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
1040 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
999 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
976 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
1024 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
1077 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
988 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
1064 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
1031 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
933 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
1151 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
1020 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
992 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
967 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
1158 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
2073 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
1114 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
1189 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
1106 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1404 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1294 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
1159 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1949 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1442 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1433 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1930 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1522 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1331 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1358 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1319 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1618 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1384 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1331 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1323 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1355 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1376 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1733 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1463 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1588 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1918 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1590 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1787 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1839 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
2161 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
2199 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1571 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1598 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1322 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1616 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1442 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1572 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1441 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1517 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1555 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1466 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1478 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1352 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1626 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1446 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1669 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1491 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
2273 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1644 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1755 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1605 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1715 Okunma.
13 Kasım 2017
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
1656 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1640 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1752 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1580 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1649 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1848 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1740 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1637 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1749 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1737 Okunma.
Haber Yazılımı