Yazı Detayı
25 Mart 2020 - Çarşamba 17:34 Bu yazı 179 kez okundu
 
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 
Keklik bizden uzaklaştı/Yolumuz sarpa dolaştı… Şu sıralar bu hüseynî türkü dilimden düşmüyor. Hüseynî makamların en yanığı…

Birkaç örnek: Çıkayım gideyim Urumeline, Ezelden âşinanım ben, Geçti sevdalarla ömrüm, Hicran oku sînem deler, Sînemde bir tutuşmuş yanmış ocağ olaydı, Tutam yâr elinden…

Bugünlerde “önlem”siz cümle kurulmuyor. “Önlem” ne ki? Alınır mı, satılır mı? Görülür mü, yapılır mı? Tutulur mı, atılır mı? 
Hep birden “alınır” diyeceksiniz. 

Yalın olarak bir mâna taşımıyor olmalı ki, önlem “almak” fiiliyle birlikte kullanılıyor. “Almak” denilince önce alışveriş hatıra geliyor. Önlem kaça alınır? Elbette “almak” fiilinin birçok mânası var. Mesela, abdest alınır, hava alınır, ölçü alınır, rövanş alınır, soğuk alınır…vs. Önlem kelimesi ile sıfat yapılır mı? Mesela “önlemli”, “önlemlilik” denilir mi? Veya “önlemsiz, önlemsizlik” olur mu? 

Yüzlerce yıl kullanılmış bir kelimeye karşılık uydurulmuş bir kelime yerine konulmak istenilenin anlam alanına tam olarak yerleştiril(ebil)ir mi? 
Daha kısası: Önlem “tedbir” olabilir mi? 

Diyelim ki oldu. “Tedbirli” kelimesinin yerine “önlemli” kelimesini kullanabilir miyiz? Ya “tedbirlilik” yerine “önlemlilik” diyebilir miyiz? Çocuğumuza “tedbirli ol” diyebiliriz de “önlemli ol” diyebilir miyiz? 

Aynı şeyi tedbirsiz ve tedbirsizlik için yapabilir miyiz? 

Demek ki, tedbirli oluruz, fakat önlemli olamayız! Tedbirli olmak iyi bir şeydir. Tedbirsizlik de aksine. 
Sağlık bakanlığı, koronavirüs salgını için önlem mi aldı, tedbir mi aldı? Tedbir almışsa, tedbirli olurdu. Tedbir alan tedbirlilik etmiş olur. 
Sağlık Bakanlığı “önlem almasa” idi, ona “önlemsiz” diyebilir miydik, sağlık bakanını “önlemsizlik”le suçlayabilir miydik? 
Sağlık Bakanlığı’nın, bakanının tedbirli olduğundan şüphe yok. Tedbirli bir bakanımız var. Eskiden “müdebbir” denilirdi (aynı kökten). (Müdebbir: Tedbirli, her şeyi önceden düşünen. Müdebbir vezirlerinin, âlim kazaskerlerinin, kahraman beylerbeylerinin tekrar saçak öpüp çıkışlarını görmedi bile-Ömer Seyfeddin)
Bir de şu var: Bakan “önlem” aldığı hâlde “tedbir” almamış olabilir mi?
Şimde gelelim, “önlem”in şeceresine…

Lügatimiz 1934’ten önce böyle bir kelime tanımıyor. İlk defa Türkçeden Osmanlıcaya Cep Kılavuzu’nda tedbir kelimesinin karşısına “önlem” yazılıyor. Bu aceleye gelmiş bir uydurma olmalı ki, aynı Dil Kurumu, 1945’te yayınlanan sözlüğünde “önlem”e yer vermiyor. Yani, 1945’te Türkçe Sözlük önlemsiz! Tedbir kelimesine yeni karşılıklar uyduruluyor Sözlük’te: Ölçem, evirgenlik.

Gerçekten önlem tedbirin yerini tutacak bir kelime değil. Ne demek “tedbir”? 

Örnekleriyle açıklayalım:

1.İdare etme, çekip çevirme. Bu tedbirlerin bir de memleketin iç hayatına ait kısmı vardır-Tanpınar 2. Bir işin sonunu hesaplama. Tedbiri gör ki ermedi kimse hayâline-Bâkî 3. Bir işin yürütülmesi ile ilgili zorlukların çâresini önceden düşünme. Fena mülküne çok azm etme ey dil çekme zahmet kim/Bu tedbir ile def’i derd-i hicrân eylemek olmaz-Fuzulî

Önlem, bu anlamların üçüncüsünü, o da “belki”, karşılayabilir. Dikkat edilirse, tedbir kök olarak da “işin arkasını düşünme” demek (dubur/dabbara). Önlem ise, önceden engel olma anlamına gelebilir. (Tedbire karşılık bu durumda “ardlam” uygun düşer desek, biraz mizaha kaçmış oluruz!)
Ölçem nedir peki? 1945 sözlüğüne göre, “bir işi sağlamak için tutulan ölçülü yol”. Dikkat edilirse, pek makbul bir tarif değil. Aynı sözlükte evirgen var, evirgenlik yok her ne hikmetse. “Evirgen”, “işini bilen, ölçülü ve hesaplı iş gören, tedbirli” olarak karşılanıyor. Bu durumda “evirgenlik”in tedbirlilik olması gerekmez mi? 
Kurum böyle buyurmamış, hikmetinden sual olunmaz! 

Velhasıl, önlem tedbir değil, anlam daralmasını temsil eden fukara bir kelime. 
Bakındı hele: Bir banka müşterilerini bilgilendiriyor “Bizim İçin Değerlisiniz-Koronavirüs Kapsamında Alınan Aksiyonlar.” Bunlar ne alıyor yahu? 
Biz tedbiri çok severiz, lâkin takdirin de hakkını teslim ederiz. Son söz: Alın önleminizi, verin tedbirimizi!
Velhâsıl, Hüseynîye devam: Ağlarım ben kekliğime/Seherde öten diline… 

24.03.2020 Karar

 
Etiketler: “Önlem”i, alalım, mı,, satalım, mı?,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
124 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
205 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
421 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
236 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
167 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
254 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
145 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
175 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
222 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
162 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
300 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
236 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
307 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
267 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
225 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
240 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
214 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
372 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
220 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
155 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
229 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
346 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
295 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
241 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
353 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
434 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
280 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
334 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
337 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
235 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
354 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
460 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
361 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
260 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
525 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
399 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
284 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
360 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
388 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
375 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
295 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
427 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
344 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
511 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
428 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
836 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
447 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
485 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
528 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
521 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
394 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
576 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
490 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
481 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
523 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
802 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
667 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
534 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
662 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
722 Okunma.
22 Ocak 2019
Uygarlar ve Uygurlar!
650 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
726 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
735 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
726 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
717 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
722 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
819 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
678 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
739 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
796 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
660 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
901 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
754 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
750 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
720 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
871 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
1768 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
859 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
939 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
841 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1118 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1036 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
933 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1725 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1206 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1217 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1661 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1244 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1085 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1062 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1048 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1389 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1101 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1033 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1074 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1018 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1125 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1367 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1197 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1337 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1633 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1186 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1379 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1597 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
1865 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
1927 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1323 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1305 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1032 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1318 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1105 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1250 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1122 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1288 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1262 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1201 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1224 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1083 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1313 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1143 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1369 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1200 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
1983 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1380 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1443 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1336 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1408 Okunma.
13 Kasım 2017
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
1406 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1346 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1454 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1282 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1398 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1557 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1472 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1389 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1483 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1365 Okunma.
Haber Yazılımı