Yazı Detayı
25 Mart 2020 - Çarşamba 17:34 Bu yazı 395 kez okundu
 
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 
Keklik bizden uzaklaştı/Yolumuz sarpa dolaştı… Şu sıralar bu hüseynî türkü dilimden düşmüyor. Hüseynî makamların en yanığı…

Birkaç örnek: Çıkayım gideyim Urumeline, Ezelden âşinanım ben, Geçti sevdalarla ömrüm, Hicran oku sînem deler, Sînemde bir tutuşmuş yanmış ocağ olaydı, Tutam yâr elinden…

Bugünlerde “önlem”siz cümle kurulmuyor. “Önlem” ne ki? Alınır mı, satılır mı? Görülür mü, yapılır mı? Tutulur mı, atılır mı? 
Hep birden “alınır” diyeceksiniz. 

Yalın olarak bir mâna taşımıyor olmalı ki, önlem “almak” fiiliyle birlikte kullanılıyor. “Almak” denilince önce alışveriş hatıra geliyor. Önlem kaça alınır? Elbette “almak” fiilinin birçok mânası var. Mesela, abdest alınır, hava alınır, ölçü alınır, rövanş alınır, soğuk alınır…vs. Önlem kelimesi ile sıfat yapılır mı? Mesela “önlemli”, “önlemlilik” denilir mi? Veya “önlemsiz, önlemsizlik” olur mu? 

Yüzlerce yıl kullanılmış bir kelimeye karşılık uydurulmuş bir kelime yerine konulmak istenilenin anlam alanına tam olarak yerleştiril(ebil)ir mi? 
Daha kısası: Önlem “tedbir” olabilir mi? 

Diyelim ki oldu. “Tedbirli” kelimesinin yerine “önlemli” kelimesini kullanabilir miyiz? Ya “tedbirlilik” yerine “önlemlilik” diyebilir miyiz? Çocuğumuza “tedbirli ol” diyebiliriz de “önlemli ol” diyebilir miyiz? 

Aynı şeyi tedbirsiz ve tedbirsizlik için yapabilir miyiz? 

Demek ki, tedbirli oluruz, fakat önlemli olamayız! Tedbirli olmak iyi bir şeydir. Tedbirsizlik de aksine. 
Sağlık bakanlığı, koronavirüs salgını için önlem mi aldı, tedbir mi aldı? Tedbir almışsa, tedbirli olurdu. Tedbir alan tedbirlilik etmiş olur. 
Sağlık Bakanlığı “önlem almasa” idi, ona “önlemsiz” diyebilir miydik, sağlık bakanını “önlemsizlik”le suçlayabilir miydik? 
Sağlık Bakanlığı’nın, bakanının tedbirli olduğundan şüphe yok. Tedbirli bir bakanımız var. Eskiden “müdebbir” denilirdi (aynı kökten). (Müdebbir: Tedbirli, her şeyi önceden düşünen. Müdebbir vezirlerinin, âlim kazaskerlerinin, kahraman beylerbeylerinin tekrar saçak öpüp çıkışlarını görmedi bile-Ömer Seyfeddin)
Bir de şu var: Bakan “önlem” aldığı hâlde “tedbir” almamış olabilir mi?
Şimde gelelim, “önlem”in şeceresine…

Lügatimiz 1934’ten önce böyle bir kelime tanımıyor. İlk defa Türkçeden Osmanlıcaya Cep Kılavuzu’nda tedbir kelimesinin karşısına “önlem” yazılıyor. Bu aceleye gelmiş bir uydurma olmalı ki, aynı Dil Kurumu, 1945’te yayınlanan sözlüğünde “önlem”e yer vermiyor. Yani, 1945’te Türkçe Sözlük önlemsiz! Tedbir kelimesine yeni karşılıklar uyduruluyor Sözlük’te: Ölçem, evirgenlik.

Gerçekten önlem tedbirin yerini tutacak bir kelime değil. Ne demek “tedbir”? 

Örnekleriyle açıklayalım:

1.İdare etme, çekip çevirme. Bu tedbirlerin bir de memleketin iç hayatına ait kısmı vardır-Tanpınar 2. Bir işin sonunu hesaplama. Tedbiri gör ki ermedi kimse hayâline-Bâkî 3. Bir işin yürütülmesi ile ilgili zorlukların çâresini önceden düşünme. Fena mülküne çok azm etme ey dil çekme zahmet kim/Bu tedbir ile def’i derd-i hicrân eylemek olmaz-Fuzulî

Önlem, bu anlamların üçüncüsünü, o da “belki”, karşılayabilir. Dikkat edilirse, tedbir kök olarak da “işin arkasını düşünme” demek (dubur/dabbara). Önlem ise, önceden engel olma anlamına gelebilir. (Tedbire karşılık bu durumda “ardlam” uygun düşer desek, biraz mizaha kaçmış oluruz!)
Ölçem nedir peki? 1945 sözlüğüne göre, “bir işi sağlamak için tutulan ölçülü yol”. Dikkat edilirse, pek makbul bir tarif değil. Aynı sözlükte evirgen var, evirgenlik yok her ne hikmetse. “Evirgen”, “işini bilen, ölçülü ve hesaplı iş gören, tedbirli” olarak karşılanıyor. Bu durumda “evirgenlik”in tedbirlilik olması gerekmez mi? 
Kurum böyle buyurmamış, hikmetinden sual olunmaz! 

Velhasıl, önlem tedbir değil, anlam daralmasını temsil eden fukara bir kelime. 
Bakındı hele: Bir banka müşterilerini bilgilendiriyor “Bizim İçin Değerlisiniz-Koronavirüs Kapsamında Alınan Aksiyonlar.” Bunlar ne alıyor yahu? 
Biz tedbiri çok severiz, lâkin takdirin de hakkını teslim ederiz. Son söz: Alın önleminizi, verin tedbirimizi!
Velhâsıl, Hüseynîye devam: Ağlarım ben kekliğime/Seherde öten diline… 

24.03.2020 Karar

 
Etiketler: “Önlem”i, alalım, mı,, satalım, mı?,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
31 Ağustos 2020
“Bülbül”ün öztürkçesi ne?
153 Okunma.
11 Ağustos 2020
İstanbul yüzleşmesi!
190 Okunma.
02 Ağustos 2020
Yunanistan’daki papaz, Ayasofya ile papaz olanlara tarih öğretiyor!
202 Okunma.
20 Temmuz 2020
Ayasofya ve Halife Ömer
196 Okunma.
13 Temmuz 2020
Ayasofya ve müslüman vakarı
266 Okunma.
23 Haziran 2020
Dil toprağını kaybediyoruz!
333 Okunma.
20 Haziran 2020
Osmanlı Devleti’ni kim kurdu?
233 Okunma.
13 Haziran 2020
Ayasofya: Bir hükümranlık sınaması!
223 Okunma.
04 Haziran 2020
Yeni tanrımız: Hijyen!
206 Okunma.
16 Mayıs 2020
Türkçeyi gürültüye getirme bayramları!
362 Okunma.
21 Nisan 2020
Köyleri Ayarlama Enstitüsü!
514 Okunma.
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
380 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
487 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
721 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
366 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
358 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
751 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
381 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
327 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
419 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
317 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
439 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
390 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
485 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
450 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
387 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
432 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
366 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
554 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
412 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
290 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
398 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
558 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
473 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
400 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
563 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
618 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
437 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
495 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
533 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
388 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
510 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
639 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
524 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
427 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
705 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
584 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
435 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
535 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
571 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
561 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
406 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
605 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
479 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
705 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
594 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
1017 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
627 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
656 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
716 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
710 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
534 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
768 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
671 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
666 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
697 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
977 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
846 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
720 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
829 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
891 Okunma.
22 Ocak 2019
Uygarlar ve Uygurlar!
859 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
938 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
948 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
901 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
878 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
879 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
975 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
872 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
944 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
947 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
825 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
1053 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
925 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
907 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
876 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
1049 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
1964 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
1029 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
1098 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
1005 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1312 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1190 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
1073 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1847 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1362 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1333 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1811 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1437 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1238 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1252 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1208 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1528 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1292 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1214 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1228 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1229 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1277 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1594 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1367 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1481 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1815 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1398 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1646 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1756 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
2061 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
2109 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1492 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1505 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1218 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1502 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1296 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1448 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1333 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1428 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1444 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1369 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1357 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1258 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1502 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1325 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1573 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1386 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
2169 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1544 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1635 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1508 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1618 Okunma.
13 Kasım 2017
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
1559 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1549 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1636 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1477 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1539 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1723 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1634 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1543 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1636 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1629 Okunma.
Haber Yazılımı