Yazı Detayı
04 Haziran 2020 - Perşembe 18:14 Bu yazı 346 kez okundu
 
Yeni tanrımız: Hijyen!
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 
Korona/taçkıran salgını, günlük dile bazı kelimelerin bulaşmasına yol açtı.
İzolasyon, enfeksiyon, dezenfekte, karantina, pandemi ve hijyen, bunlardan sadece birkaçı, fakat en çok kullanılanları. Hatta bir üçleme (teslis) bile dillere dolandı: Maske, mesafe, hijyen! 

Bir tek “mesafe”miz kalmış. Boşa yorulmayalım, “mask, distance, hygiene” diyelim bitsin!

Fakat İngilizler öyle der mi? Mesela üçüncü kelime “hygiene” midir? Yoksa “kleaning”mi, “healt” mi?

Biz bilmediğimiz kelimeleri kullanmayı severiz. Bildiğimiz kelimeler meseleyi sıradanlaştırır. Mesela izolasyon yerine tecrid veya yalıtma desek, bu sıradan bir şey olur. İzolasyondaki büyüleyici tesiri meydana getiremeyiz. Bütün kelimeleri örneklemeye gerek yok, böyle bir psikolojik zemin var. 

İşte bu zeminden beslenen bir kelime: Hijyen. Hijyen aşağı, hijyen yukarı. Nedir bu kelimenin aslı? Eski fransızcadan türkçeye sözlüklerimiz “hygiyéne”i hıfz-ı sıhhat, yani sağlık koruma olarak çevirmişler. İngilizceden türkçeye sözlükler ise “hygiene”e “sağlık bilgisi, hıfzıssıhha” demişler. 

Ya “hijyenik”? Ona da “sıhhî” diyorlar. Buna kullanılmasına göre, “sağlıklı” diyebiliriz. (Aman ha, “sağlıksal” deyip de başımıza iş açmayın).

Bugün en meşhur tıp otoriteleri dahi hijyeni “temizlik” karşılığı olarak kullanıyorlar. “El hijyeni” ne demek? “El sağlığı” değil elbette, böyle denilince işin içine başka şeyler de girer. Kast edilen el temizliği olmalı. O zaman hijyenik de temiz olur! Acaba, bu otoriteler steril, yani mikroplardan arıtılmış mı demek istiyorlar? 

Velhasıl, çok kullanılan bir kelime ve belirsizlikten besleniyor, gücünü belirsizlikten alıyor!

Peki bu kelimenin aslı ne? 

Bu batılılar acayip! Binlerce yıllık kelimeleri var! Hijyen de öyle. Bu kelimeyi, eski bir Yunan ilahesine borçlular: Hygieia (galiba, Hayecia okunur). 

Yunan mitolojisinde sağlık tanrıçasının adı bu. Yunan tıbbının tanrısı Asklepios’la birlikte Hygieia’ya da tapılırmış. Sağlığın temelinde neden inanç var? Başlangıçta Hygieia ile Asklepios arasında bir münasebet kurulmazmış. Fakat, zamanla Hygieia, Asklepios’un kızı olarak kabul edilmiş, daha sonra da nasıl olduysa, eşi olmuş!

Zincirin bir halkası daha var: Latince. Hygieia ve Asklepios kültleri milattan üç asır önce Roma’ya geçmiş. Hygieia’yı küçümsemeyin sakın, Hygieia’nın sembol hayvanı yılandır. Bazı tasvirlerde gösterişli bir yılan, Hygieia’nın tuttuğu kaptaki sıvıyı içerken resmedilir.  

Tıbbın bu yılanına her yerde rastlarız!

Hygeia, sıhhat ilahesi/tanrıçası olunca, hygeian sıhhat ilahesine mahsus, teşmilen de sağlık koruma ilmine ait oluyor. 

Dedik ya, kelime eski yunancadan latinceye, oradan da bütün batı dillerine geçmiş. Neden, İngilizler, Fransızlar, Almanlar…bizim gibi dillerini yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarmak için harekete geçmiyorlar? 

Yerleşik kelime artık o dilindir, etimolojisine bakıp ırkçı bir tavırla hareket edilmez. Bir taşı yerinden sökersen, başka taşlar da oynar ve sonunda duvar yıkılır. 
Peki, nasıl oldu da biz, Yunan tanrıçasına yöneldik? Biz kelimeyi, kavramı kendi kültürümüz ve medeniyetimiz içinde “hıfzıssıhha” olarak ifade ettik, mitolojiyi görmezden geldik. 

Tıpta latinceye yöneliş, dil devrimi yıllarında oldu. Neden? Bu uzun bahis. Zaten bu sorunun cevabını verdiğimizde, dil devriminin asıl amacı da ortaya çıkıyor. 

Ankara’da Hıfzısıhha Müessesesi vardı. Sonradan sağlık bakanı ve başbakan olan Refik Saydam’ın adıyla anılmıştır. Bu müessese, 1928’de kurulmuş, bu yüzden ismi böyle. Yoksa 1934’te kurulsa idi, ne olurdu? Bunu tahmin etmek zor!

Hıfzıssıha Kurumu sağlığımızı korumak için bir hayli hizmet görmüştü. Serum üretmiş, aşılar üretmiş…1992’ye kadar canlı bir kurum. 663 sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile 2/11/2011’de Türkiye Halk Sağlığı Kurumu’na devredilmiş.

Biz hıfzıssıhhayı muhafaza edemedik, onu muhafaza edebilse idik, hem köklü bir kurumumuz devam edecekti, hem de 19. Yüzyılın ortalarında oluşturduğumuz tıp dili korunacaktı. “Efendim ne gereği var, bunu kimse anlamaz.” Peki beyler, Avrupalı “hygene”yi anlar mı? Eğer mitoloji bilgisine vakıfsa anlar. Bilmesi de gerekmez, böyle bir kavram vardır ve kullanılmakta, bilinmektedir. 

Biz “hıfzıssıhha”yı sildik, yerine “sağlık koruma”yı getirdik. Neden yahu? Bu bir geçiş, bu burda durmaz; işin varacağı yeri söyleyeyim: Bir adım sonrası, Hijyen Kurumu! Belki zamanda “kurum”da gider, gelir institution! Yok canım derseniz, “hijyen enstitiüsü” neyinize yetmez!

 
Etiketler: Yeni, tanrımız:, Hijyen!,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
14 Kasım 2020
Bir kitapla karşılaşmak
347 Okunma.
03 Kasım 2020
Türkçe şiirle kurtulacak!
345 Okunma.
26 Ekim 2020
Büyük putun cilâsı dökülüyor!
251 Okunma.
20 Ekim 2020
Azerbaycan neden yalnız?
297 Okunma.
01 Ekim 2020
“Türkler müslüman değildir” diyen kâfirlerin buyruğuna girmiştir!
222 Okunma.
29 Eylül 2020
Yunanistan, Ermenistan ve İsrail üçgeni
271 Okunma.
31 Ağustos 2020
“Bülbül”ün öztürkçesi ne?
270 Okunma.
11 Ağustos 2020
İstanbul yüzleşmesi!
297 Okunma.
02 Ağustos 2020
Yunanistan’daki papaz, Ayasofya ile papaz olanlara tarih öğretiyor!
381 Okunma.
20 Temmuz 2020
Ayasofya ve Halife Ömer
317 Okunma.
13 Temmuz 2020
Ayasofya ve müslüman vakarı
384 Okunma.
23 Haziran 2020
Dil toprağını kaybediyoruz!
450 Okunma.
20 Haziran 2020
Osmanlı Devleti’ni kim kurdu?
335 Okunma.
13 Haziran 2020
Ayasofya: Bir hükümranlık sınaması!
321 Okunma.
16 Mayıs 2020
Türkçeyi gürültüye getirme bayramları!
486 Okunma.
21 Nisan 2020
Köyleri Ayarlama Enstitüsü!
644 Okunma.
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
478 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
597 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
833 Okunma.
25 Mart 2020
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
532 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
454 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
482 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
844 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
480 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
421 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
549 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
419 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
534 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
492 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
586 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
546 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
543 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
549 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
464 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
665 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
535 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
418 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
506 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
724 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
578 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
509 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
712 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
737 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
559 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
592 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
635 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
490 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
612 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
747 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
630 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
551 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
825 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
684 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
552 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
644 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
679 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
652 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
514 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
717 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
587 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
825 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
708 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
1110 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
737 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
788 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
823 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
840 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
630 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
873 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
778 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
778 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
804 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
1071 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
954 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
821 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
917 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
992 Okunma.
22 Ocak 2019
Uygarlar ve Uygurlar!
986 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
1057 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
1044 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
1000 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
979 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
1031 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
1079 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
992 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
1068 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
1033 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
937 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
1154 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
1022 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
995 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
971 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
1168 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
2075 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
1121 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
1194 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
1111 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1405 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1296 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
1162 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1958 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1444 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1441 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1931 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1525 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1336 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1362 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1323 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1624 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1389 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1336 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1330 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1358 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1382 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1736 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1469 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1590 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1925 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1592 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1793 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1840 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
2167 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
2202 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1574 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1605 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1324 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1625 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1445 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1574 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1446 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1532 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1561 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1471 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1479 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1361 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1640 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1449 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1677 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1493 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
2276 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1654 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1761 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1608 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1716 Okunma.
13 Kasım 2017
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
1663 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1645 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1758 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1587 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1653 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1855 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1745 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1641 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1752 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1741 Okunma.
Haber Yazılımı