Yazı Detayı
22 Ocak 2019 - Salı 01:34 Bu yazı 884 kez okundu
 
Uygarlar ve Uygurlar!
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 
Doğu Türkistan, yani bugün “Uygur Özerk bölgesi” olarak adlandırılan coğrafya; burada yaşayanlara “Uygur” deyip geçiyoruz. Esasen Kazak, Kırgız gibi başka Türk topluluklarından bir hayli insanın yaşadığı bir coğrafya burası.

Daha genel bir isim olarak “Türkler” veya “Müslümanlar” diyebiliriz. Çin büyük nüfusu ve nüfuzuyla bu coğrafyada terör estiriyor. İnsanlar toplama kamplarında zulüm görüyor, Çinliler gelip evlerine yerleşiyor. Hatta Çin’in kendine yarar bir Müslümanlık projesi geliştirmeye çalıştığı iddiaları var.

Uzak, çok uzak bir coğrafyadan söz ediyoruz. İstanbul’dan Urumçi kuşbakışı neredeyse 5 bin kilometre! Coğrafî uzaklık manevî yakınlığı ortadan kaldırabilir mi? Şimdi çok batıdayız ve işte bu manevî ilgi peşimizde!

1930’ların tek parti yönetimi yakın kimliğimizden kaçarak hayli uzaklara gitmek yolunu seçti. Uygur, Kırgız, Kazak sözlüklerinden bazı kelimeler bularak öztürkçecilik yapılmak istendi. Olmadığı yerde de uydurma yolu seçildi. İşte o zaman “Uygur”, “uygar” oldu!

Uygar kelimesi 1935’te medenî karşılığı olarak uydurulmuştu. “Medenî”yi 19. yüzyılda “civil/sivil” karşılığı olarak yapmıştık. Şehirle medeniyet ilişkisi düşünülürse bu yerli yerinde bir karşılıktı. “Sivilizasyon”a karşılık da “medeniyet” demiştik. 1935’te ise özel bir ismi kafamıza göre kesip biçerek “uygar” ve “uygarlık”ı yaptık!

***

Uygurlar neden medenî? Uygurlar muhtemelen ilk yerleşik Türkler. Muhtelif dinleri denedikten sonra müslüman oldular, kendi yazılarıyla Orhun alfabesiyle kıyaslanamayacak kadar eser ortaya koydular. Cengiz Han’ın kâtipleri yazışmaları bu alfabe ile yaptı. Fatih devrine kadar Osmanlı’da da bu alfabenin az da olsa kullanıldığı anlaşılıyor.

19. Yüzyılda, Doğu Türkistan Çin, Batı Türkistan Rus hakimiyeti altına girdi. Şimdi Batı Türkistan’da bağımsız “Türk” devletleri var. Doğu Türkistan ise nefes bile alamıyor. Dünyanın özgürlükler konusunda hassas kurumları Müslümanlar ve Türkler sözkonusu olunca, hassasiyet göstermekte geç kalıyorlar. Devlet, binlerce kilometre ötede kültür olarak çok benzerimiz olan bir topluluğa ciddi bir ilgi gösteremiyor. Çünkü Çin ekonomik ilişkilerimiz itibarıyla önemli bir büyük devlet!

Peki biz onlarla ilgilenmiyoruz ya onlar bizimle ilgilendi mi? 19. Yüzyıldan ilginç bir örnek var. Türkistan hanlarının, emirlerinin ve ulemasının dünyayı kavramaktaki bilgi ve idrak noksanlıkları yanında, 19. yüzyılın ikinci yarısında Kaşgar’da müstakil bir devlet kuran Yakub Bey’in tavrı çok farklı bir zemine oturuyor.

Yakub Bey, Orta Asya’daki siyasî kargaşadan yararlanarak iktidarı ele geçirmiş ve Kaşgar’da hükümran bir devlet ve modern bir idare kurmaya yönelmiştir. Yakub Bey, önce Hokand hükümdarının hizmetinde bulunmuş ve burada sivrilmiş, daha sonra Ruslara karşı mukavemette ismi duyulmuş, 1860’larda bölgeye hâkim olmuş, Ruslara karşı İngilizlerle ilişki kurmuştur. Osmanlı Devleti ile münasebet tesisi yönündeki feraseti dönemini kavrayışının derecesini göstermektedir.

1868’de Sultan Abdülaziz’e elçi göndererek, padişahın halife olarak kendisini himayesine almasını istemiştir. Bu kabul edildiği için, kendi bayrağı yanında göndere Osmanlı bayrağı çekmiş, halife adına hutbe okutmuş ve sikke kestirmiştir. Yakub Bey’in bu ileri görüşlülüğü, ne yazık ki iktidar çekişmeleri ile kısa sürede etkisiz hale getirilmiştir. Yakup Bey 1877’de şüpheli bir şekilde ölmüştür.

Yakub Bey’in bu hamlesi ne yazık ki, başarısız oldu. Fakat, modern dönemde müslümanlar arasında siyasî bir uyanış hareketinin öncülerinden oldu Yakub Bey. Geleneksel bağların ötesinde, İslâm dünyasının 19. Yüzyılın sonunda hilafet otoritesine yönelişi, Kaşgar’la İstanbul’u birbirine bağlıyordu.

Bizi Kaşgar’a bağlayan gelişme, 20.yüzyılın başında yaşandı. Adı ancak birkaç kaynakta zikredilen bir kitap İstanbul’da âniden ortaya çıkıverdi. Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lügati’t-Türk yani Türk sözleri divanı/sözlüğü’nün ortaya çıkışı müthiş bir zihin tazelemesine yol açtı. Keşfin sahibi meşhur kitap kurdumuz Ali Emiri Efendi’dir. 1914’te Sahaflar’da bir kitapçıda gördüğü kitabın ehemmiyetini ilk bakışta fark etmiş ve “bu bir kitap değil, Türkistan Ülkesi” demiştir.

Divanü Lügati’t-Türk’le neredeyse aynı yıllarda tıpkı basımı yapılan yine Karhanlı sahasından Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig’i Müslüman Türkçenin ilk büyük eseri olarak bu ilgiyi pekiştirmiştir. 

 

Bu ne anlama geliyor? Doğu Türkistan konusunda herkes sussa bile biz konuşmak zorundayız!

21.01.2019- Karar

 
Etiketler: Uygarlar, ve, Uygurlar!,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
20 Ekim 2020
Azerbaycan neden yalnız?
97 Okunma.
01 Ekim 2020
“Türkler müslüman değildir” diyen kâfirlerin buyruğuna girmiştir!
145 Okunma.
29 Eylül 2020
Yunanistan, Ermenistan ve İsrail üçgeni
136 Okunma.
31 Ağustos 2020
“Bülbül”ün öztürkçesi ne?
176 Okunma.
11 Ağustos 2020
İstanbul yüzleşmesi!
210 Okunma.
02 Ağustos 2020
Yunanistan’daki papaz, Ayasofya ile papaz olanlara tarih öğretiyor!
221 Okunma.
20 Temmuz 2020
Ayasofya ve Halife Ömer
219 Okunma.
13 Temmuz 2020
Ayasofya ve müslüman vakarı
289 Okunma.
23 Haziran 2020
Dil toprağını kaybediyoruz!
358 Okunma.
20 Haziran 2020
Osmanlı Devleti’ni kim kurdu?
253 Okunma.
13 Haziran 2020
Ayasofya: Bir hükümranlık sınaması!
244 Okunma.
04 Haziran 2020
Yeni tanrımız: Hijyen!
233 Okunma.
16 Mayıs 2020
Türkçeyi gürültüye getirme bayramları!
390 Okunma.
21 Nisan 2020
Köyleri Ayarlama Enstitüsü!
534 Okunma.
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
402 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
514 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
745 Okunma.
25 Mart 2020
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
430 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
383 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
392 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
767 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
404 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
345 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
450 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
339 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
457 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
408 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
511 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
467 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
410 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
463 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
390 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
582 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
454 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
317 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
429 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
584 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
500 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
425 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
593 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
640 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
461 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
519 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
560 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
411 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
533 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
664 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
551 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
460 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
735 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
608 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
455 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
557 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
596 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
584 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
429 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
633 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
499 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
732 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
621 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
1034 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
659 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
686 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
736 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
736 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
553 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
792 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
690 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
688 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
724 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
997 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
865 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
745 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
847 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
915 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
960 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
969 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
927 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
901 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
903 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
997 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
893 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
966 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
964 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
844 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
1072 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
956 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
925 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
898 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
1073 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
1987 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
1046 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
1114 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
1033 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1332 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1219 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
1092 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1870 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1378 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1355 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1835 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1456 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1258 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1271 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1233 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1549 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1313 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1241 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1247 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1255 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1304 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1624 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1388 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1507 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1834 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1425 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1672 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1777 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
2080 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
2130 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1511 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1527 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1241 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1527 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1327 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1480 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1358 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1449 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1467 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1393 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1383 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1280 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1519 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1348 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1592 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1410 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
2192 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1566 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1656 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1527 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1641 Okunma.
13 Kasım 2017
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
1575 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1571 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1660 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1504 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1561 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1748 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1652 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1561 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1676 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1662 Okunma.
Haber Yazılımı