Yazı Detayı
13 Kasım 2017 - Pazartesi 15:42 Bu yazı 1533 kez okundu
 
Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş
D.Mehmet DOĞAN
dmdogan@gmail.com
 
 

İstanbul’dan gelen dâvet, “nama muharrer”di. Yarım asırlık yazı hayatının 40 yılında fiilen sözlük çalışması bulunan bir emekdarın hatırlanması her şeyden önce bir kadirşinaslık. Epeydir karşılaşmadığımız Âsım Gültekin aradı. İstanbul İl Millî Eğitim Müdürlüğü “Sözlük özgürlüktür” başlıklı bir projeyi yürürlüğe koymuştu ve proje koordinatörü oydu. Öğrencilerin kelime, kavram bilgilerini geliştirmek ve dil becerilerini pekiştirmek hedefleniyordu. Beyit ezberleme, Safahat ve Yunus Emre Divanı okumaları, günün kelimesi, okul kütüphanelerinde sözlük okumak gibi uygulamalarla bu hedefe ulaşılmaya çalışılıyordu.  

İstanbul Millî Eğitim Müdürlüğü’nün hayata geçirmek istediği yoksa bizim tahayyüllerimiz miydi? Gerçekten bunu yıllarca hayâl etmiştik. Çocukları sözlükle buluşturmak, onları kelimelerin dünyasına sokmak, dil ve ifade güçlerini geliştirmek için düşünülebilecek en güzel şeyler yapılmak isteniyordu.  

Tüyap kitap fuarında yapılacak toplantı bu faaliyetlerin bir nevi tanıtımı gibiydi. İl Millî Eğitim Müdürü Ömer Faruk Yelkenci Bey de toplantıya katılacaktı.

Yıllar sonra kitap fuarında!

Tüyap kitap fuarlarına Tepebaşı’nda iken müdavimdim, Beylikdüzü bizim İstanbul’un sınırları dışında kalıyor, bu yüzden uzun süredir yolum düşmedi. Bu vesile ile, yıllar sonra Türkiye’nin en yerleşik kitap fuarının manzara-ı umumiyesini de temaşa edecektim.

Fuarda ciddi bir öğrenci kalabalığı vardı... Okullar talebeleri otobüslerle fuara taşıyordu. Çocuklar kitaplardan müteşekkil kocaman bir binaya buyur ediliyordu. Kitap kitap kitap; nereye baksanız kitap! Yüzbinlerce çeşit kitap, dergi ve basılı malzeme. Elbette türkçe bir fuar, ama başka dillerden kitaplar da var. Tüyap fuarları başlangıçta tek boyutlu idi. Atatürkçü ve sol yayınevlerinin hegomonyası hissedilirdi. 10 Kasım olmasından mı nedir, bu sefer atatürkçü yayınevleri ağır basıyor gibiydi; pek okuyucu rağbetine mazhar olmasalar da öyleydi!

Yayıncı çeşitliliği de sağlanmıştı. Birçok dostun imza duyuruları vardı. İmza sırasında rastladıklarımla musafaha etmekle kalmadım sohbeti koyulaştırdım. Fikir dünyamızın istikameti hep belli emekdar cidâlcisi Atasoy Müftüoğlu, şair Nurullah Genç ve sözü sunmaktaki mahareti cümlenin malûmu olan Senaî Demirci, kitap fuarında geçirdiğim günü bir kat daha önemli kıldı. Senaî’nin bir yazar için vazgeçilmez olan dolmakalemi, dikkat çekmeyecek gibi değildi. Kartuşlu imiş, bir düzenekle mürekkepliye tahvil ettirmiş. Yazmayı sanat haline getirmek için zarif bir araç.

Düştüğü yerden kalkmak: Eğitim’den Maarif’e!

“Sözlük özgürlüktür” programının icra edileceği salon tıklım tıklım dolmuştu. Öğretmenler öğrencileriyle salonda idi. İlk öğretim de işin içinde olduğundan küçücük yavrular da ağabeyleri ve ablalarıyla birlikte oradaydı. Ayakta kalanlar bir hayli idi. Ömer Faruk Bey kendini “Maarif Müdürü” olara tanıttı. Böye bir proje de maarif müdürüne yakışırdı elbette.

Kelime kaybı, zihnimizi fakirleştiriyor, düşüncemizi kısırlaştırıyor, edebiyatımızı yavanlaştırıyor. Türkiye’de öğretim sisteminin bir numaralı meselesi dil fakirliği… Maarif gibi zengin bir kelimenin yerine “eğitim” nasıl yerleştirildi? Bunu herşeyden çok zihin tembelliğine yoruyorum.

Eğmek masdarından “eğitim” 1935’te “terbiye”ye karşılık uyduruldu. Bu kelime kanserli bir hücre gibi, zamanla bütün alanının kelimelerini silip süpürdü. Anlam inceliklerini ortadan kaldırdı, kavramları yalama etti, her şeyi belirsizleştirdi.

Eğitimli terbiyesizler ve eğitimli câhiller yanında eğitimsiz âriflere aşk olsun!

“Eğitim” kelimesinin bakanlığın adında yer alması yaygınlaşmasında büyük rol oynadı. Maarif Vekaleti, 10 Ekim 1946'da  "Millî Eğitim Bakanlığı" yapıldı.

“Maarif” eğitim gibi köksüz, türedi bir kelime değil. Kardeş ve akraba kelimeleri mânası hakkında fikir verebilir: Ârif, ârifane, irfan, maarifet, tarif, tarifat, tarife, tearuf, itiraf, mütearif, mütearife, maruf…

Maarif, “marifet”in çokluk şekli, “marifetler, bilgiler”. Bakanlığa isim olunca, “eğitim ve öğretim, talim ve terbiye sistemi” mânası veriyor. Başka bir açıklaması: Tahsille elde edilen bilgi. Maarif “kültür” karşılığı olarak da kullanılmış. Maarif’i yaşatabilse idik, ârif de yaşardı, marifet de, irfan da! Yeni dilde “ârif”in karşılığı ne? Maarif gibi, “marifet” de unutuldu, marifet iltifata tâbi olduğundan, “iltifat” da kalmadı!

Maarif kavramı etrafında yer alan kelimeler ne oldu? İşte belli başlıları:Tahsil, tedris, tedrisat, terbiye, tâlim.Tâlim “ilim”le aynı kökten! “Öğretim”le karşılanabilir, fakat uygulamalı öğretim olmalı. “Terbiye” kelimesinin “Rab”la ilişkisini bilen bilir.

Diyelim ki “eğitim”i 1935’te tasarlandığı gibi sırf “terbiye”nin yerine koyduk. Bu mümkün mü?

“İlim”le aynı kökten “muallim”e hiç girmeyelim, öğretmenleri üzmeyelim! Günümüzde öğretmenle eğitimcinin eş anlamlı olarak kullanıldığını, mürebbî karşılığı eğitimcinin anlamsızlaştığını da hatırdan çıkarmayalım.

Gelelim tedris/tedrisata… “Ders”le aynı kökten. Ders verme, öğretme demek…Tedrisat ise öğretim!

Hepsi bir tarafa, “eğitim” bir tarafa! Bu kadar farklı anlam nasıl fukara bir kelimeye yüklenebilir? Yüklense de o kelime bunu taşıyabilir mi?

Ya “İrfan nerede kaldı” diyorsunuz? İrfan, sırf öğretimle elde edilemiyen, gerçeği sezerek kavrama gücü; ilim ve zekâ ile ulaşılan olgunluk; bilme, anlayış

“Sözlük özgürlüktür” diyen öğrenciler

Programı Sözlük Özgürlüktür Projesi’nin koordinatör yardımcsı İbrahim Akçay sunuyor. Önce İstanbul Maarif Müdürü Ömer Faruk Yelkenci konuştu. Proje ile ulaşılmak istenen hedefi ve çalışmaları özetledi. Bilhassa öğretmenlerin projeye gösterdikleri ilgiyi övdü. Çocuklarımızın zihinlerinin genişletilmesinde, özgürleştirilmesinde kelime öğrenmenin önemine değindi.

Âsım Gültekin projenin yürütülüş şekli ile ilgili bilgiler verdi. Söz sırası bize gelince, türkçenin sözlük meselesi ve kendi sözlük maceramızı anlattık. Bin yıl kullandığımız, edebiyatımızın, kültürümüzün malı olmuş kelimelere karşı bir zamanlar takınılan tavrın olumsuz sonuçları üzerinde durduk. İstanbul’da, kültürümüzün payitahtında, “sözlük özgürlüktür” projesinin bir yeniden doğuşun müjdesi olduğunu belirttik.

Bütün Türk dünyasında bizim türkçemiz “İstanbul türkçesi” olarak tarif edilir, işte bu şehirde çocuklarımızın kelimelerimize dönmesi, köklü şiir geleneğimizin beyitlerini ezberlemesi, sözlük okuma faaliyetlerine girişmesi son yılların en güzel, en ümit verici işlerden biridir. Bütün illerimizin böyle projelere ağırlık vermesinin önemi ortadadır.  

Sonra beyit ezberleyen çocuklarımızla hemhal olduk. Bir okuyuşta ezberleyenler, iki üç…daha fazlasına gerek yok!

Beyitlerin anlamını da öğreniyorlar, unutulmuş kelimeleri hatırlıyorlar. İşte birkaçı: Tevazu, şüheda, mahcup, istiklâl, lâtife, mütevazı…

Bazı kelimeler unutulunca, anlamları da ortadan kalkıyor!

Çıkartmalara beyitler yazılmış. Bazıları gömleklerine öğrendikleri beyitleri işletmiş.

Öğrencilerle, öğretmenlerle hayli sohbet ettik. Özgürlüğün tadını çıkardık!

Sözlükle, kelimelerle hür ufuklara yürüyüş kutlu olsun!

 
Etiketler: Sözlükle,, kelimelerle, hür, ufuklara, yürüyüş,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
02 Ağustos 2020
Yunanistan’daki papaz, Ayasofya ile papaz olanlara tarih öğretiyor!
148 Okunma.
20 Temmuz 2020
Ayasofya ve Halife Ömer
139 Okunma.
13 Temmuz 2020
Ayasofya ve müslüman vakarı
226 Okunma.
23 Haziran 2020
Dil toprağını kaybediyoruz!
287 Okunma.
20 Haziran 2020
Osmanlı Devleti’ni kim kurdu?
203 Okunma.
13 Haziran 2020
Ayasofya: Bir hükümranlık sınaması!
191 Okunma.
04 Haziran 2020
Yeni tanrımız: Hijyen!
157 Okunma.
16 Mayıs 2020
Türkçeyi gürültüye getirme bayramları!
330 Okunma.
21 Nisan 2020
Köyleri Ayarlama Enstitüsü!
460 Okunma.
06 Nisan 2020
Diyanet’ten tarafsızlık talep edenlere bakın!
340 Okunma.
30 Mart 2020
İzolasyona hayır!
441 Okunma.
26 Mart 2020
Türkçe Yûnus diye göründü!
666 Okunma.
25 Mart 2020
“Önlem”i alalım mı, satalım mı?
344 Okunma.
21 Mart 2020
Generalin Ölümü
335 Okunma.
05 Mart 2020
Bu yeni komşu “yabancımız” değil!
316 Okunma.
04 Mart 2020
Boş tepe...
701 Okunma.
02 Mart 2020
İşimiz gücümüz yok mu?
348 Okunma.
20 Şubat 2020
‘Gezi’yi hatırlamak
288 Okunma.
07 Şubat 2020
Âtıf Hoca’yı unutmamak…
366 Okunma.
21 Ocak 2020
Ecevitlerin sonuncusu…
281 Okunma.
13 Ocak 2020
Kültürde asıl mesele, medeniyet ufkunu kaybetmemek
411 Okunma.
08 Ocak 2020
Erzurum bahsi açılınca…
356 Okunma.
07 Ocak 2020
İlân edilmemiş savaşın ilânına doğru mu?
447 Okunma.
06 Ocak 2020
İran ne yapar?
401 Okunma.
04 Ocak 2020
Aziziye sırf Erzurum hanımlarının bir kalkışması mıydı?
354 Okunma.
28 Aralık 2019
Erzurum’da iki sıcak gün
389 Okunma.
24 Aralık 2019
‘Beşlik simit’ten bugüne
329 Okunma.
11 Aralık 2019
Kendini ödüllendirmenin Nobel’i!
514 Okunma.
09 Aralık 2019
Ey efendi Paris’e git!
368 Okunma.
06 Aralık 2019
Antep’te acıkmak...
244 Okunma.
02 Aralık 2019
Türkçenin durumu üzerine aykırı sözler!
359 Okunma.
27 Kasım 2019
Kapanan tekkeler-Kapanmayan tekkeler
513 Okunma.
07 Kasım 2019
Bakanlık olmasa, milli eğitim yoluna girer mi?
440 Okunma.
19 Ekim 2019
Barış çığırtkanlığı!
356 Okunma.
24 Eylül 2019
ABD ile savaşta yeni safhaya doğru?
525 Okunma.
11 Eylül 2019
Güvenli bölge yahut Türkiye’nin ABD-İsrail sınırı
583 Okunma.
09 Eylül 2019
Kârisine Kitap Sualleri
403 Okunma.
04 Eylül 2019
Atatürkçülük ideoloji mi, kült mü?
453 Okunma.
02 Eylül 2019
Hutbede kimden bahsedelim?
480 Okunma.
27 Ağustos 2019
Kayyımın kayyumu!
350 Okunma.
22 Ağustos 2019
Tuna, Tuna yeşil Tuna! Attın beni tundan tuna!
476 Okunma.
02 Ağustos 2019
Yolunuz çimerlikten geçti mi?
609 Okunma.
23 Temmuz 2019
“Kıbrıs meselesi” mi dediniz?
492 Okunma.
03 Temmuz 2019
Muhasebeyi zamanında yapmak
396 Okunma.
26 Haziran 2019
Ben dememiştim!
662 Okunma.
22 Mayıs 2019
Anadolu’dan önce Kudüs…
545 Okunma.
20 Mayıs 2019
Mescid-i Aksa’yı gördüm…
405 Okunma.
13 Mayıs 2019
Seçimden daha mühim şeyler
502 Okunma.
11 Mayıs 2019
Ramazanın eskisi yenisi
538 Okunma.
07 Mayıs 2019
Zor bir yazı
527 Okunma.
06 Mayıs 2019
Edebiyatın sayısalı!
377 Okunma.
27 Nisan 2019
“Batı medeniyeti” tasavvurumuzun çöküşü
566 Okunma.
22 Nisan 2019
Sonuç ve tepkiler
449 Okunma.
15 Nisan 2019
İstanbul nasıl kurtulur?
661 Okunma.
11 Nisan 2019
İsimler müşterek değil mi yoksa?
560 Okunma.
07 Nisan 2019
Oltu İslâm Şûrası: Aradan geçti yüz sene…
983 Okunma.
04 Nisan 2019
Ankara’nın 2019 Seçim hatırası!
588 Okunma.
29 Mart 2019
Baharın kıyısında Erzurum
622 Okunma.
29 Mart 2019
Seçmen neyi seçer?
666 Okunma.
27 Mart 2019
Muhsin Yazıcıoğlu’nu siyaseten hatırlamak...
665 Okunma.
25 Mart 2019
“İnkılâp tarihi”nin hüzünlü başlangıcı…
503 Okunma.
20 Mart 2019
Neyin tiryakisi olduk?
729 Okunma.
12 Mart 2019
İstiklâl Marşı’nı değiştirmek!
627 Okunma.
05 Mart 2019
‘Kombin’in ‘konsolidasyon’u!
635 Okunma.
28 Şubat 2019
Başkanları kibir mahvedecek!
670 Okunma.
12 Şubat 2019
Alanya bu mevsimde iyi gelir!
932 Okunma.
05 Şubat 2019
ŞEHRİ YÖNETMEK!
808 Okunma.
04 Şubat 2019
Türkçe “manifesto”su!
658 Okunma.
29 Ocak 2019
Ankara’nın zor seçimi
797 Okunma.
23 Ocak 2019
Atatürkçülük bitti, fakat ticareti zirvede!
862 Okunma.
22 Ocak 2019
Uygarlar ve Uygurlar!
816 Okunma.
15 Ocak 2019
Yüzüncü yılda ideolojik ‘gerçek’lere teslim olmamak
900 Okunma.
10 Ocak 2019
Doğu Türkistan güllük gülistanlık!
891 Okunma.
07 Ocak 2019
RTÜK beni icraya verecek!
866 Okunma.
31 Aralık 2018
Suud’un dünya kültürel mirası!
844 Okunma.
27 Aralık 2018
Kahraman ırkıma yok izmihlâl!
840 Okunma.
25 Aralık 2018
Âkif, Abdülhamid ve İttihatçılar
937 Okunma.
21 Aralık 2018
100 Temel’e sevinsek mi, üzülsek mi?
831 Okunma.
16 Aralık 2018
Destur, Dedem Korkud!
904 Okunma.
06 Aralık 2018
Medeniyet diline şapka çıkarmak!
916 Okunma.
04 Aralık 2018
Kadının adı çok!
772 Okunma.
27 Kasım 2018
Şehirlerin kimyası ne zaman bozuldu?
1025 Okunma.
26 Kasım 2018
Heykel kırmak yahut öpmek!
890 Okunma.
23 Kasım 2018
İstersen bin var hacca...
872 Okunma.
19 Kasım 2018
Yâremi bildim yârimden imiş!
844 Okunma.
14 Kasım 2018
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
1014 Okunma.
04 Ekim 2018
Vatandaş Türkçe bilmek zorunda değil!
1917 Okunma.
02 Ekim 2018
İttihad-ı İslâmdan islâmcılığa
992 Okunma.
25 Eylül 2018
‘Teknofest’ten sonra ‘linguafest’!
1065 Okunma.
25 Eylül 2018
Yorgunum dostlar!
966 Okunma.
13 Eylül 2018
Gençken yazmak, yazarak genç kalmak
1273 Okunma.
10 Eylül 2018
Makam aracı mı, araç makamı mı?
1161 Okunma.
05 Eylül 2018
Dön baba dönelim!
1039 Okunma.
15 Ağustos 2018
Savaş ABD ile!
1814 Okunma.
11 Ağustos 2018
ABD ile Savaş kapıda mı?
1327 Okunma.
03 Ağustos 2018
41 bin 281 sıfır!
1301 Okunma.
15 Temmuz 2018
Darbeye karşı “Türk refleksi”!
1774 Okunma.
04 Temmuz 2018
CHP Seçmeni: İttihatçılık ruhunda var!
1400 Okunma.
29 Haziran 2018
Askerliğin bedeli...
1207 Okunma.
25 Haziran 2018
Veyl galiplere!
1213 Okunma.
18 Haziran 2018
Suud ülkesinde ABD buyruğu dinî hükümlerin üstünde mi?
1175 Okunma.
12 Haziran 2018
“Erzurum’un, Erzurumlunun kadirşinaslığına, vefasına minnetarım”
1502 Okunma.
07 Haziran 2018
Âdil bir seçim olmayacak...
1242 Okunma.
05 Haziran 2018
Kudüs’ü konuşmak...
1182 Okunma.
31 Mayıs 2018
Seçimlerle ilgili otoritemiz var, dille ilgili yok!
1199 Okunma.
29 Mayıs 2018
Fethin yıldönümü dolayısıyla: Fetih cephesi, işgal cephesi!
1183 Okunma.
26 Mayıs 2018
Bizim aklımız ermez ekonomiye, faize!
1239 Okunma.
24 Mayıs 2018
“Millet Bahçesi” mümkün mü?
1551 Okunma.
15 Mayıs 2018
Kudüs konusunda gerçek düşman kim?
1329 Okunma.
12 Mayıs 2018
Nehir türküler!
1449 Okunma.
21 Nisan 2018
Amerika Türkiye sınırını nasıl koruyacak?
1775 Okunma.
02 Nisan 2018
Dinlediğimiz her türkü mankurtlaşmaya isyanımızdır!
1359 Okunma.
27 Mart 2018
Cengiz Aytmatov'un dünya literatürüne armağan ettiği kavram: Mankurtlaşma
1610 Okunma.
20 Mart 2018
Güzel adamdı Hasan Celâl Güzel!
1723 Okunma.
16 Mart 2018
İstiklâl Marşı’nı bestesinden kurtarmak
2018 Okunma.
05 Mart 2018
Afrin’de verilen “tam bağımsızlık” savaşı!
2068 Okunma.
26 Şubat 2018
GayriMüslim Türkiye’ye getirilmeli mi?
1456 Okunma.
19 Şubat 2018
Kemal Tahir, Nureddin Topçu ve Osman Turan’ı okudu mu?
1458 Okunma.
17 Şubat 2018
ABD boksuna karşı Osmanlı tokadı!
1184 Okunma.
12 Şubat 2018
Bunlar “hamakat benim karakterimdir” demek istiyorlar!
1450 Okunma.
09 Şubat 2018
Mütecaviz Amerika!
1241 Okunma.
05 Şubat 2018
Anıtkabir’e neden gitmem?
1403 Okunma.
03 Şubat 2018
Suriye’de Kuva-yı Milliye!
1278 Okunma.
27 Ocak 2018
Kadınlık ihtirasları anneliğe ve aileye mi, kariyere mi yönelecek?
1403 Okunma.
26 Ocak 2018
Gazilik meselesi
1410 Okunma.
23 Ocak 2018
Kadınları “adam” yerine koymamak!
1335 Okunma.
17 Ocak 2018
MHP Atsızcı mı?
1325 Okunma.
11 Ocak 2018
Milliyetin mayası ne?
1224 Okunma.
01 Ocak 2018
“Türkçenin şölenleri”nin çeyrek asrı...
1463 Okunma.
28 Aralık 2017
Terör baronundan yazar icad etmek!
1295 Okunma.
14 Aralık 2017
Doğu Kudüs/Batı Mekke!
1537 Okunma.
12 Aralık 2017
Köroğlu’nun Bolu’su!
1356 Okunma.
08 Aralık 2017
Gafil müslümanlara son çağrı: Umre gezilerinizi iptal edin!
2137 Okunma.
30 Kasım 2017
"Görüntü bombardımanı altında yaşamaya ve düşünmeye çalışıyoruz."
1512 Okunma.
22 Kasım 2017
NATO: Özür dileriz, ama gerçek düşmanımız sizsiniz!
1594 Okunma.
20 Kasım 2017
Araplar kendi haline bırakılsa, ortadoğuda bu dandik devletlerin hiç biri kalmaz!
1478 Okunma.
16 Kasım 2017
Neo-atatürkçülük veya işte meydan-ı cehalet!
1580 Okunma.
10 Kasım 2017
Atatürkçülük diriltilebilir mi?
1513 Okunma.
07 Kasım 2017
“Kur’an mucizeleri müzesi”
1602 Okunma.
03 Kasım 2017
Dil Kurumu’nu işe yaratmak!
1432 Okunma.
31 Ekim 2017
“Ankara köydü” masalını Melih Gökçek’ten dinlemek!
1507 Okunma.
30 Ekim 2017
Gecikmiş Bir İstifa
1688 Okunma.
10 Ekim 2017
Sivasla tanışıklığımızın 40. yılında
1605 Okunma.
05 Ekim 2017
Hacıyatmaz ve kaselisler
1516 Okunma.
29 Eylül 2017
Avara kasnak bir kurum: TDK!
1601 Okunma.
21 Eylül 2017
D. Mehmet Doğan: “Kâbe imamı”nın arkasında namaz kılmak caiz mi?
1590 Okunma.
Haber Yazılımı